มหาปุณณมสูตร - อุปาทานขันธ์ ๕

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานขันธ์ คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญู ปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณูปาทานขันธ์มี ๕ ประการ เท่านี้หรือหนอแล ฯ 

ดูกรภิกษุ 

อุปาทานขันธ์ มี ๕ ประการ เท่านี้ คือ 

รูปูปาทานขันธ์

เวทนูปาทานขันธ์ 

สัญญูปาทานขันธ์ 

สังขารูปาทานขันธ์ 

วิญญาณูปาทานขันธ์ ฯ 

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ มีอะไรเป็นมูล ฯ 

ดูกรภิกษุ 

อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านี้ มีฉันทะเป็นมูล ฯ

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ นั้นอย่างเดียวกันหรือ หรือว่า อุปาทานอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕ ฯ 

ดูกรภิกษุ 

อุปาทานกับอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น จะอย่างเดียวกันก็มิใช่ อุปาทานจะอื่นจากอุปาทานขันธ์ ๕ ก็มิใช่ 

ดูกรภิกษุ 

ความกำหนัดพอใจ ในอุปาทานขันธ์ ๕ นั่นแล เป็นตัวอุปาทานในอุปาทานขันธ์ ๕ นั้น ฯ 

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความต่างแห่งความกำหนัดพอใจในอุปาทานขันธ์ทั้ง ๕ พึงมีหรือ ฯ 

พระผู้มีพระภาคทรงรับว่า มี แล้วตรัสว่า 

ดูกรภิกษุ 

บุคคลบางคนในโลกนี้ มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ขอเราพึงมีรูปอย่างนี้ เวทนาอย่างนี้ สัญญาอย่างนี้ สังขารอย่างนี้ วิญญาณอย่างนี้ ในอนาคตกาลเถิด 

ดูกรภิกษุ 

อย่างนี้แล เป็นความต่างแห่งความกำหนัดพอใจใน อุปาทานขันธ์ทั้ง ๕ ฯ 

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขันธ์ทั้งหลายมีชื่อเรียกว่าขันธ์ ได้ด้วยเหตุเท่าไร ฯ 

ดูกรภิกษุ 

รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง 

ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 

เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม 

หยาบหรือละเอียดก็ตาม 

เลวหรือประณีตก็ตาม 

อยู่ในที่ไกล หรือในที่ใกล้ก็ตาม 

นี่เป็นรูปขันธ์

เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง 

ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 

เป็นไปภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม 

หยาบหรือละเอียดก็ตาม 

เลวหรือประณีตก็ตาม

อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม 

นี่เป็นเวทนาขันธ์ 

สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง 

ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 

เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม 

หยาบหรือละเอียดก็ตาม 

เลวหรือประณีตก็ตาม 

อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม 

นี่เป็นสัญญาขันธ์ 

สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง 

ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 

เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม 

หยาบหรือละเอียดก็ตาม 

เลวหรือประณีตก็ตาม  

อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม 

นี่เป็นสังขารขันธ์  

วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง 

ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 

เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม 

หยาบหรือละเอียดก็ตาม 

เลวหรือประณีตก็ตาม  

อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม 

นี่เป็นวิญญาณขันธ์ 

ดูกรภิกษุขันธ์ทั้งหลาย 

ย่อมมีชื่อเรียกว่าขันธ์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ฯ

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ 

อะไรหนอแล เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติรูปขันธ์ 

อะไรหนอแล เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติเวทนาขันธ์ 

อะไรหนอแล เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติ สัญญาขันธ์

อะไรหนอแล เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติสังขารขันธ์ 

อะไรหนอแล เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติวิญญาณขันธ์ ฯ 

ดูกรภิกษุ 

มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติ รูปขันธ์ 

ผัสสะ เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติ เวทนาขันธ์ 

ผัสสะ เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติ สัญญาขันธ์ 

ผัสสะ เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติ สังขารขันธ์ 

นามรูป เป็นเหตุ เป็นปัจจัย แห่งการบัญญัติ วิญญาณขันธ์ ฯ 

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สักกายทิฐิ จะมีได้อย่างไร ฯ 

ดูกรภิกษุ 

ปุถุชนผู้ไม่ได้สดับในโลกนี้ 

เป็นผู้ไม่ได้เห็นพระอริยะ ไม่ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้ฝึกในธรรมของพระอริยะ ไม่ได้เห็นสัตบุรุษ ไม่ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ไม่ได้ฝึกในธรรมของสัตบุรุษ 

ย่อมเล็งเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

เล็งเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง 

เล็งเห็นรูปในอัตตาบ้าง 

เล็งเห็นอัตตาในรูปบ้าง 

ย่อมเล็งเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

เล็งเห็นอัตตาว่ามีเวทนาบ้าง 

เล็งเห็นเวทนาในอัตตาบ้าง  

เล็งเห็นอัตตาในเวทนาบ้าง  

ย่อมเล็งเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง  

เล็งเห็นอัตตาว่ามีสัญญาบ้าง 

เล็งเห็นสัญญาในอัตตาบ้าง

เล็งเห็นอัตตาในสัญญาบ้าง 

ย่อมเล็งเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

เล็งเห็นอัตตาว่ามีสังขารบ้าง 

เล็งเห็นสังขารในอัตตาบ้าง  

เล็งเห็นอัตตาในสังขารบ้าง 

ย่อมเล็งเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

เล็งเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง 

 เล็งเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง  

เล็งเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง 

ดูกรภิกษุ 

อย่างนี้แลสักกายทิฐิจึงมีได้ ฯ 

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สักกายทิฐิจะไม่มีได้อย่างไร ฯ

ดูกรภิกษุ 

อริยสาวกผู้ได้สดับแล้วในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ได้เห็นพระอริยะ ฉลาดในธรรมของพระอริยะ ฝึกดีแล้วในธรรมของพระอริยะ ได้เห็นสัตบุรุษ ฉลาดในธรรมของสัตบุรุษ ฝึกดีแล้วในธรรมของสัตบุรุษ  

ย่อมไม่เล็งเห็นรูปโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีรูปบ้าง  

ไม่เล็งเห็นรูปในอัตตาบ้าง  

ไม่เล็งเห็นอัตตาในรูปบ้าง  

ย่อมไม่เล็งเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีเวทนาบ้าง  

ไม่เล็งเห็นเวทนาในอัตตาบ้าง 

ไม่เล็งเห็นอัตตาในเวทนาบ้าง 

ย่อมไม่เล็งเห็นสัญญาโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีสัญญาบ้าง

ไม่เล็งเห็นสัญญาในอัตตาบ้าง  

ไม่เล็งเห็นอัตตาในสัญญาบ้าง  

ย่อมไม่เล็งเห็นสังขารโดยความเป็นอัตตาบ้าง 

ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีสังขารบ้าง  

ไม่เล็งเห็นสังขารในอัตตาบ้าง 

ไม่เล็งเห็นอัตตาในสังขารบ้าง 

ย่อมไม่เล็งเห็นวิญญาณโดยความเป็นอัตตาบ้าง  

ไม่เล็งเห็นอัตตาว่ามีวิญญาณบ้าง 

ไม่เล็งเห็นวิญญาณในอัตตาบ้าง  

ไม่เล็งเห็นอัตตาในวิญญาณบ้าง  

ดูกรภิกษุ 

อย่างนี้แล สักกายทิฐิจึงไม่มี ฯ 

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ 

อะไรหนอแลเป็นคุณ เป็นโทษ เป็นทางสลัดออก ในรูป 

อะไรเป็นคุณ เป็นโทษ เป็นทางสลัดออก ในเวทนา 

อะไรเป็นคุณ เป็นโทษ เป็นทางสลัดออก ในสัญญา 

อะไรเป็นคุณ เป็นโทษ เป็นทางสลัดออก ในสังขาร 

อะไรเป็นคุณ เป็นโทษ เป็นทางสลัดออก ในวิญญาณ ฯ 

ดูกรภิกษุ 

อาการที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในรูป 

อาการที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในรูป  

อาการที่กำจัดฉันทราคะ ละฉันทราคะ ในรูปได้ นี้เป็นทางสลัดออกในรูป

อาการที่สุขโสมนัสอาศัยเวทนาเกิดขึ้น นี้เป็น คุณในเวทนา 

อาการที่เวทนาไม่เที่ยงเป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในเวทนา 

อาการที่กำจัดฉันทราคะ ละฉันทราคะในเวทนาได้ นี้เป็นทางสลัดออกในเวทนา 

อาการที่สุขโสมนัสอาศัยสัญญาเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในสัญญา 

อาการที่สัญญาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในสัญญา 

อาการที่กำจัดฉันทราคะ ในสัญญาได้ นี้เป็นทางสลัดออกในสัญญา 

อาการที่สุขโสมนัสอาศัยสังขารเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในสังขาร 

อาการที่สังขารไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในสังขาร 

อาการที่กำจัดฉันทราคะละฉันทราคะในสังขารได้ นี้เป็นทางสลัดออกในสังขาร 

อาการที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น นี้เป็นคุณในวิญญาณ 

อาการที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความ แปรปรวนไปเป็นธรรมดา นี้เป็นโทษในวิญญาณ  

อาการที่กำจัดฉันทราคะ ละฉันทราคะใน วิญญาณได้ นี้เป็นทางสลัดออกในวิญญาณ ฯ

ภิ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อรู้ เมื่อเห็นอย่างไรจึงไม่มีอนุสัยคือ ความถือตัว ว่าเป็นเรา ว่าของเรา ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งหมดในภายนอก ฯ 

ดูกรภิกษุ  

บุคคลเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า
รูปอย่างใด อย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 
เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม
หยาบหรือละเอียดก็ตาม
เลวหรือประณีตก็ตาม
อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม
ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา 

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า
เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 
เป็นไปในภายใน หรือมีในภายนอกก็ตาม
หยาบหรือละเอียดก็ตาม
เลวหรือประณีตก็ตาม
อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม
ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา 

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า
สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีตทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน
เป็นไปในภายใน หรือมีในภายนอกก็ตาม
หยาบหรือละเอียดก็ตาม
เลวหรือประณีตก็ตาม
อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม
ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา 

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า
สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 
เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม
หยาบหรือละเอียดก็ตาม
เลวหรือประณีตก็ตาม
อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม
ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา 

เห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า
วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน 
เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม
หยาบหรือละเอียดก็ตาม
เลวหรือประณีตก็ตาม
อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม
ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา 

ดูกรภิกษุ 

เมื่อรู้ เมื่อเห็นอย่างนี้แล จึงไม่มีอนุสัยคือความถือตัวว่าเป็นเราว่าของเรา ในกายอันมีวิญญาณนี้ และในนิมิตทั้งหมดในภายนอก ฯ 

ลำดับนั้นแล มีภิกษุรูปหนึ่ง เกิดความปริวิตกแห่งใจขึ้นอย่างนี้ว่า จำเริญละ เท่าที่ว่ามานี้ เป็นอันว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณเป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้ว จักถูกตนได้อย่างไร ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงทราบความปริวิตกแห่งใจของภิกษุรูปนั้นด้วย พระหฤทัย จึงรับสั่งกะภิกษุทั้งหลายว่า  

ดูกรภิกษุทั้งหลาย  

ข้อที่โมฆบุรุษบางคนในธรรมวินัยนี้ ไม่รู้แล้ว ตกอยู่ในอวิชชา ใจมีตัณหาเป็นใหญ่ พึงสำคัญคำสั่งสอนของศาสดาอย่างสะเพร่า ด้วยความปริวิตกว่าจำเริญละ เท่าที่ว่ามานี้ เป็นอันว่า รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เป็นอนัตตา กรรมที่อนัตตาทำแล้ว จักถูกตนได้อย่างไร เราจะขอสอบถาม

ดูกรภิกษุทั้งหลาย
เราได้แนะนำพวกเธอในธรรมนั้นๆ แล้วแล พวกเธอจะสำคัญความ ข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง ฯ 

ภิ. ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ฯ 

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือสุขเล่า ฯ 

ภิ. เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า ฯ 

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะเล็ง เห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเรา นั่นอัตตาของเรา ฯ 

ภิ. ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ดูกรภิกษุทั้งหลาย  

พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน เวทนาเที่ยงหรือไม่เที่ยง ฯ 

ภิ. ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ หรือเป็นสุขเล่า ฯ 

ภิ. เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า ฯ

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะเล็ง เห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเรา นั่นอัตตาของเรา ฯ 

ภิ. ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ดูกรภิกษุทั้งหลาย  

พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สัญญาเที่ยงหรือไม่เที่ยง ฯ 

ภิ. ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า ฯ

ภิ. เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า ฯ 

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะเล็ง เห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเรา นั่นอัตตาของเรา ฯ 

ภิ. ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ดูกรภิกษุทั้งหลาย  

พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน สังขารเที่ยงหรือไม่เที่ยง ฯ 

ภิ. ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า ฯ

ภิ. เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า ฯ 

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะเล็ง เห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเรา นั่นอัตตาของเรา ฯ 

ภิ. ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ดูกรภิกษุทั้งหลาย  

พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน วิญญาณเที่ยงหรือไม่เที่ยง ฯ 

ภิ. ไม่เที่ยง พระพุทธเจ้าข้า ฯ  

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ หรือเป็นสุขเล่า ฯ 

ภิ. เป็นทุกข์ พระพุทธเจ้าข้า ฯ 

ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนไปเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะเล็ง เห็นสิ่งนั้นว่า นั่นของเรา นั่นเรา นั่นอัตตาของเรา ฯ 

ภิ. ไม่ควรเลย พระพุทธเจ้าข้า ฯ

ดูกรภิกษุทั้งหลาย 

เพราะเหตุนั้นแล 

พวกเธอพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า 

รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคตทั้งที่เป็นปัจจุบัน เป็นไปในภายใน หรือมีในภายนอกก็ตาม หยาบหรือละเอียด ก็ตาม เลวหรือประณีตก็ตาม อยู่ในที่ไกล หรือในที่ใกล้ก็ตาม ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา  

พึงเห็นด้วยปัญญา อันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม หยาบหรือละเอียดก็ตาม เลวหรือประณีตก็ตาม อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม ทั้งหมดนั่นไม่ใช่ของเราไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา 

พึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม หยาบหรือละเอียด ก็ตาม เลวหรือประณีตก็ตามอยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา  

พึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงดังนี้ว่า วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ที่เป็นอดีต ทั้งที่เป็นอนาคต ทั้งที่เป็นปัจจุบัน เป็นไปในภายในหรือมีในภายนอกก็ตาม หยาบหรือละเอียดก็ตาม เลวหรือประณีตก็ตาม อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ก็ตาม ทั้งหมดนั่น ไม่ใช่ของเรา ไม่ใช่เรา ไม่ใช่อัตตาของเรา  

ดูกรภิกษุทั้งหลาย

อริยสาวกผู้สดับแล้วเห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่าย แม้ในรูป แม้ในเวทนา แม้ในสัญญา แม้ในสังขาร แม้ในวิญญาณ 

เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด  

เพราะคลายกำหนัด จิตย่อมหลุดพ้น  

เมื่อจิตหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณรู้ว่า หลุดพ้นแล้วรู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี ฯ 

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นต่างชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระ ผู้มีพระภาค และเมื่อพระผู้มีพระภาคกำลังตรัสไวยากรณ์ภาษิตนี้อยู่ ภิกษุประมาณ ๖๐ รูป ได้มี จิตหลุดพ้นจากอาสวะ เพราะไม่ถือมั่นแล ฯ 

จบ มหาปุณณมสูตร 

 _____________

พระไตรปิฎกไทย (ฉบับหลวง) เล่มที่ ๑๔ ข้อที่ ๑๒๐ - ๑๒๙